Stutt ágrip af sögu Atvinnuleysistrygginagsjóðs

Á útmánuðum 1955 var háð langt og strangt verkfall. Til lausnar á verkfalli þessu var gerður samningur milli verkfallsaðila og ríkisstjórnarinnar þess efnis að sett skyldi löggjöf um atvinnuleysistryggingar. Þann 2. júní 1955 var skipuð nefnd til að semja frumvarp til laga um atvinnuleysistryggingar. Nefndin skilaði áliti snemma vetrar og varð frumvarpið að lögum 7. apríl 1956. Fyrsta stjórnin, sem var skipuð 1956, var þannig samsett að hana skipuðu 7 menn, einn tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, einn af Vinnuveitendasambandi Íslands og 5 skyldu kosnir af sameinuðu Alþingi með hlutfallskosningu.Tryggingaráðherra skyldi skipa formann og varaformann úr hópi þeirra aðalmanna sem valdir voru af sameinuðu Alþingi. Fyrsti fundur stjórnarinnar var haldinn 22 apríl 1956. Þar voru mættir stjórnarmenn kjörnir af sameinuðu Alþingi: Hjálmar Vilhjálmsson, ráðuneytisstjóri, sem hafði verið skipaður formaður, Óskar Hallgrímsson, rafvirkjameistari, varaformaður, Jóhann Hafstein, bankastjóri, og Eðvarð Sigurðsson, ritari Dagsbrúnar.

Þegar á næsta þingi eftir setningu laganna varð sú breyting að Alþingi samþykkti að fulltrúar Alþýðusambands Íslands yrðu tveir en þingkjörnum fulltrúum fækkaði um einn. Um þessa breytingu urðu miklar deilur. Þessi samsetning stjórnar var í gildi þar til fjölgað var í stjórninni úr 7 í 9 við endurskoðun laganna sem tók gildi 1. júlí 1997. Þá urðu þær breytingar á samsetningu stjórnarinnar að félagsmálaráðherra skipar stjórnina. Alþýðusamband Íslands og  Vinnuveitendasamband Íslands skulu tilnefna tvo stjórnarmenn, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, Samband íslenskra sveitarfélaga og Vinnumálasambandið skulu tilnefna einn stjórnarmann hver aðili. Ráðherra skipar formann án tilnefningar og varaformann úr hópi aðalmanna.

Miklar skipulagsbreytingar til hagræðingar hafa átt sér stað á seinustu árum. Ekki eru mörg ár síðan að úthlutunarnefndir atvinnuleysisbóta voru um 140 og greiðslustaðir atvinnuleysisbóta jafnmargir. Í dag eru úthlutunarnefndirnar 9. Með tölvutækninni hefur einnig vinna við greiðslur og eftirlit með atvinnuleysisbótum gjörbreyst. Með lögum nr. 12/1997 um atvinnuleysistryggingar, sem tóku gildi 1. júlí 1997, urðu nokkra breytingar frá fyrri lögum hvað varðar rétt til atvinnuleysisbóta, bótatímabil og fleira. Með lögum var Vinnumálastofnun falið að annast sjóðvörslu, reikningshald og daglega afgreiðslu fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð í umboði sjóðstjórnar og undir umsjá og eftirliti hennar. Félagsmálaráðherra getur ákveðið annað fyrirkomulag að fenginni umsögn sjóðstjórnar. Kostnaður af rekstri sjóðsins greiðist af tekjum hans.

Ein veigamesta breyting laganna var sú að bótatímabilið varð að hámarki 5 ár. Ef umsækjandi fer í vinnu framlengist bótatímabilið sem svarar starfstímabilinu. Nýtt bótatímabil getur ekki hafist fyrr en að liðnum 12 mánuðum frá því að bótatímabili lauk, enda hafi umsækjandi að baki samtals a.m.k. 6 mánaða launaða vinnu eftir að bótatímabili lauk. Úthlutunarnefnd getur úrskurðað um missi bótaréttar ef sá sem er atvinnulaus tekur ekki þátt i gerð starfsleitaráætlunar á vegum svæðisvinnumiðlunar. Þeir sem hafa gert starfsleitaráætlun þurfa að skrá sig hálfsmánaðarlega, en þeir sem ekki hafa gert starfsleitaráætlun skulu skrá sig vikulega. Bótaréttur fellur ekki niður ef sá sem notið hefur bóta í skemmri tíma en fjórar vikur hafnar vinnu í starfsgrein sem hann hefur ekki áður stundað, enda séu góðar líkur á að hann fái vinnu í starfsgrein sinni.

Með lögunum var einnig sett á fót úrskurðarnefnd atvinnuleysisbóta þar sem bótaþegar sem ekki eru sáttir við úrskurði úthlutunarnefnda geta áfrýjað úrskurðum um mál sín til endanlegrar niðurstöðu. Stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs getur jafnframt skotið til úrskurðarnefndarinnar úrskurðum úthlutunarnefnda sem hún er ekki sátt við. Lögunum var breytt lítillega 1. júlí 1998 og eru helstu breytingarnar eftirfarandi:
Undantekning var gerð á þeirri almennu reglu að vera skráður atvinnulaus í þrjá daga samfellt í byrjun bótatímabils til að eiga rétt til atvinnuleysisbóta, að hún gildir ekki varðandi starfsmenn í fiskvinnslu sem ekki hafa rétt á kauptryggingarsamningi skv. kjarasamningi VMSÍ og VSÍ/VMS.

Veitt var heimild til að hverfa af innlendum vinnumarkaði í allt að 24 mánuði og halda þeim bótarétti sem viðkomandi hafði áður áunnið sér. Þetta felur í sér svigrúm sem ekki var til staðar áður fyrir þá sem hafa misst vinnu sína, til að leita að nýrri vinnu án milligöngu vinnumiðlunar og halda bótarétti sínum. Að liðnum 24 mánuðum fellur bótaréttur hins vegar alveg niður. Einnig gildir þetta um konur í fæðingarorlofi. Þær geta til viðbótar 6 mánuðum í fæðingarorlofi geymt rétt sinn í 18 mánuði til viðbótar eða samtals 24 mánuði. Þetta gildir ekki um þá sem fara til annars EES ríkis í allt að þrjá mánuði og flytja með sér rétt til atvinnuleysisbóta. Ekki er hægt að liðnum þremur mánuðunum að dvelja lengur og viðhalda óskertum bótarétti.

Sá sem verður óvinnufær af völdum sjúkdóma og slysa heldur þeim bótarétti sem viðkomandi hafði áunnið sér þegar hann verður að hverfa frá vinnu, enda sanni hann óvinnufærni sína með læknisvottorði þegar hann sækir um bætur. Sama gildir um þá sem sviptir eru frelsi sínu með dómi. Sá sem missir starf sitt að hluta og er ráðinn í fast hlutastarf, sem er minna en bótaréttur hans, getur eftir breytinguna fengið atvinnuleysisbætur sem eru mismunur þess bótahlutfalls sem hann hafði áunnið sér og þess starfshlutfalls sem hann er ráðinn í með tilliti til þeirra tekna sem hann ávinnur sér í hlutastarfinu. Ef samanlagðar tekjur af hlutastarfinu og atvinnuleysisbótum umsækjanda að viðbættu frítekjumarki eru hærri en fullar bætur umsækjanda skal skerða atvinnuleysisbætur hans um það sem umfram er. Heimilt er að greiða bætur samkvæmt þessari reglu í allt að 24 mánuði á hverju bótatímabili. Kjósi umsækjandi að segja starfi sínu lausu, innan 24 mánaða tímabilsins fer hann á þann bótarétt sem hann hafði áunnið sér í upphafi bótatímabils, án biðtíma í 40 bótadaga.

Atvinnuleysisbætur þeirra sem njóta elli- eða örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins eða lífeyrissjóðum skulu skerðast á mánaðargrundvelli, um það sem er umfram frítekjumark tekjutryggingar einstaklinga á hverjum tíma. Sama gildir um örorkustyrk frá Tryggingastofnun ríkisins og tekjur af hlutastarfi. Grunnlífeyrir almannatrygginga er nokkuð lægri en frítekjumarkið og leiðir ekki til skerðingar á atvinnuleysisbótum, nema viðkomandi hafi jafnframt tekjur af föstu hlutastarfi. Með breytingunni var kveðið á um að úthlutunarnefndir atvinnuleysisbóta starfi í umboði stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs og undir eftirliti hennar. Þetta þýðir að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur vald til að samræma störf úthlutunarnefnda og hafa eftirlit með störfum þeirra. Þá skulu úthlutunarnefndir hafa samráð við stjórnina um fyrirkomulag á afgreiðslu bóta.